Tα οικογενειακά Μυστικά…στη συστημική προσέγγιση

Η πρώτη οικογενειακή προσέγγιση των οικογενειακών Μυστικών έγινε από τους συστημικούς ψυχοθεραπευτές, οι οποίοι χρησιμοποίησαν ως αφετηρία τη θεωρία περί εντροπίας και ομοιόστασης των ανθρώπινων ομάδων, περί κανόνων προορισμένων να τη συντηρούν, οικογενειακών μύθων και «προδιαγεγραμμένου ασθενούς«.

Η έννοια της εντροπίας, δάνειο από τη θερμοδυναμική, αναπτύχθηκε στη Γενική θεωρία των συστημάτων από τον Bateson το 1980. Υπολογίζει την αναπόφευκτη αύξηση της αταξίας σε ένα κλειστό σύστημα. Για να αποφευχθεί η κατάρρευση, το σύστημα πρέπει να εμπλουτιστεί με εξωτερική ενέργεια και, για τα ανθρώπινα συστήματα, με πληροφορίες. Όταν ο όγκος των πληροφοριών μειώνεται, η εντροπία αυξάνεται και οι ρόλοι του καθενός χάνουν την ελαστικότητά τους. Ή, από ένα άλλο πρίσμα, η ύπαρξη ενός Μυστικού αντιστοιχεί στην έλλειψη πληροφοριών εφόσον απαγορεύεται να υπάρχει μετάδοση πληροφοριών γύρω από αυτό το αντικείμενο και συχνά, όσο περνάει ο καιρός, γύρω από άλλους τομείς που θα μπορούσαν να το θυμίσουν. Επομένως, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι τα Μυστικά συμβάλλουν στην αύξηση της εντροπίας του οικογενειακού συστήματος και στην ακαμψία της λειτουργίας του.

Εξάλλου, τα Μυστικά που διατηρούνται στους κόλπους μιας οικογένειας θα μείνουν για πάντα Μυστικά με βάση το σχέδιο να μη διαταραχθεί το σύστημα, κάτι το οποίο ενίοτε αποτυπώνεται ρητά στη βούληση να μη συγχυστούν τα πιο ευάλωτα μέλη της ομάδας, όπως θεωρούνται τα παιδιά και οι παππούδες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δεν είναι σπάνιο σήμερα το να μην έχει ενημερωθεί το παιδί που γεννήθηκε από εξωσωματική γονιμοποίηση με ανώνυμο δότη για τις συνθήκες της γέννησής του, γιατί οι γονείς φοβούνται ότι θα το πει στους παππούδες που «δεν θα το αντέξουν». Πρόκειται για σημαντική εσαεί λειτουργία του Μυστικού, ακόμη κι αν ενδέχεται να συμπληρώνεται κι από άλλες λειτουργίες. Δυστυχώς, τα Μυστικά που προορίζονται να διατηρήσουν τη σταθερότητα του συστήματος αποδεικνύονται γρήγορα ότι είναι η τροχοπέδη του. Πράγματι, πάνω από κάθε Μυστικό κρέμεται η απειλή της διάδοσης. Υιοθετούνται λοιπόν κανόνες προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι κανείς δεν θα το αγγίξει και δεν θα το φανερώσει. Η υιοθέτηση ενός Μυστικού σημαίνει κάτι παραπάνω από την απόφαση ότι απαγορεύεται η μετάδοση μιας συγκεκριμένης γνώσης. Σημαίνει επίσης ότι υιοθετούνται οι κανόνες που αποσκοπούν στο να υποχρεώνουν τους άλλους να σεβαστούν την απαγόρευση. Οι κανόνες διαταράσσουν την ισορροπία του συστήματος –την ομοιόστασή του- διότι επιφέρουν καθώς εφαρμόζονται ολοένα περισσότερους περιορισμούς ούτως ώστε το σύστημα να γίνεται ολοένα και πιο άκαμπτο. Παραδείγματος χάρη, σε μια οικογένεια όπου η αυτοκτονία του παππού έχει κρατηθεί κρυφή, επιβάλλεται ο κανόνας να μη γίνονται ερωτήσεις για τους παππούδες. Σύντομα όμως, αυτή η απαγόρευση, που θα μπορούσε να υποψιάσει κάποιον για την αλήθεια, συσκοτίζεται από μία άλλη, πιο γενική απαγόρευση: τη σιωπηλή ή συνομολόγηση ότι απαγορεύεται στα παιδιά να κάνουν οποιαδήποτε ερώτηση στους γονείς τους. Το μυστικό επιβάλλει απαγορεύσεις σε ολοένα μεγαλύτερους τομείς επικοινωνίας. Οι συνδιαλλαγές φτωχαίνουν, η οικογένεια γίνεται άκαμπτη. Παράλληλα, στην προσπάθεια να μείνει σφραγισμένο το μυστικό, ιδρύεται ένας οικογενειακός μύθος.

Ο οικογενειακός μύθος ενοικεί σε ένα σύνολο συστηματοποιημένων πεποιθήσεων, που τις συμμερίζονται όλα τα μέλη της οικογένειας, όσον αφορά το ρόλο του καθενός και τις μεταξύ τους σχέσεις. Ο μύθος αντικατοπτρίζει την εικόνα που θέλει να δίνει η οικογένεια για εκείνη την ίδια. Παραδείγματος χάρη, στην περίπτωση που αναφέραμε πιο πάνω, ο μύθος μπορεί να αφορά το γεγονός ότι δεν υπάρχουν ποτέ προβλήματα στις σχέσεις παιδιών και γονιών και δεν τίθεται θέμα συζήτησης. Οι οικογένειες των οποίων η λειτουργία είναι ελάχιστα δεκτική στην αλλαγή είναι εκείνες που κινδυνεύουν περισσότερο να εγκλωβιστούν σε έναν άκαμπτο μύθο, καθώς τους φαίνεται σαν το ύστατο ανάχωμα μπροστά στο χάος. Όποιο μέλος της οικογένειας μέμφεται το μύθο βλέπει την υπόλοιπη οικογένεια να συσπειρώνεται εναντίον του για να αποφύγει κάθε αμφισβήτηση.

Στο τέλος, κάποιο από τα μέλη της οικογένειας – κατά κανόνα ένα παιδί – αρχίζει να εκδηλώνει ακατανόητα συμπτώματα που συγκεντρώνουν πάνω του το οικογενειακό ενδιαφέρον, εκτρέποντάς του άρα από τα Μυστικά. Πρόκειται για τον «προδιαγεγραμμένο ασθενή». Στην πραγματικότητα, τα συμπτώματα συνδέονται με το Μυστικό που θέλει να κρύψει η οικογένεια. Ενσαρκώνουν τα παράδοξο του Μυστικού: παράλληλα με την επιθυμία να διατηρηθεί κρυφό, είναι εξίσου ουσιώδες για την ομάδα το Μυστικό να ανακαλείται και να μνημονεύεται κατά δύο συμπληρωματικούς τρόπους – μέσα από τον οικογενειακό μύθο και μέσα από τα συμπτώματα του «προδιαγεγραμμένου ασθενούς». Έτσι, τα παιδιά που έχουν γεννηθεί μετά το θάνατο ενός αδελφού ή μιας αδελφής χωρίς να τους έχει γίνει αυτό γνωστό μπορεί να εμφανίσουν ένα ανησυχητικό ενδιαφέρον για την επικοινωνία με τους νεκρούς ή να παραληρούν κατά τα φαινόμενα για το ενδεχόμενο μεταθανάτιας ζωής μολονότι η ανάπτυξή τους είναι κατά τα άλλα εντελώς κανονική.

Το να δουλεύεις γύρω από τα Μυστικά σου επιτρέπει να προσδώσεις ευλυγισία στους μηχανισμούς της οικογενειακής ρύθμισης. Οι κανόνες του συστήματος εξελίσσονται αρκούντως ώστε ο καθένας να μπορεί να επαναδιαπραγματευτεί τη θέση του μέσα στο σύστημα. Το θεραπευτικό έργο με αυτές τις οικογένειες βοηθά επίσης εμμέσως στο να διευκολύνει τις αποχωρήσεις ή τις ρήξεις που θα μπορούσαν να θεωρηθούν απαραίτητες αλλά που τις καθιστά αδύνατες η ακαμψία του οικογενειακού συστήματος.

Θα σφάλλουμε ωστόσο αν πιστεύαμε ότι τα Μυστικά ήταν η αιτία των οικογενειακών μύθων και των αυστηρών κανόνων που τους περιβάλλουν. Από τη συστημική σκοπιά, τόσο τα Μυστικά όσο και οι κανόνες θεωρούνται ότι συναποτελούν μια κυκλική αιτιότητα: το Μυστικό γεννά αλλά και γενιέται ταυτόχρονα από τους κανόνες οι οποίοι, με τη σειρά τους, γεννιούνται από τα Μυστικά και τα γεννούν συγχρόνως. Τα Μυστικά, οι κανόνες, οι μύθοι και οι ρόλοι είναι τα ποικίλα συστατικά ενός φαύλου κύκλου που δεν αφήνουν το οικογενειακό σύστημα να ξεφύγει από την αδράνειά του.

Απόσπασμα πό το βιβλίο του Serge Tisseron: “ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΑ ΜΥΣΤΙΚΑ”, εκδόσεις ΑΓΡΑ.  

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s